فوبیا نوعی اختلال اضطرابی است که فرد طی آن هراس شدید و غیرمنطقی از یک شی، موقعیت یا فعالیت خاص را تجربه میکند. علائم این بیماری شامل ضربان قلب سریع، عرق کردن و رفتار اجتنابی است که معمولا با درمان شناختی-رفتاری، مواجهه درمانی و مصرف داروهای ضد افسردگی یا ضد اضطراب بهبود مییابد
فوبیا به چه معناست؟
فوبیا یا ترس شدید یکی از انواع اختلالات اضطرابی است که با ترس بیشازحد و غیر منطقی از عاملی که خطر خاصی ندارد مشخص میشود. اگر فردی به این اختلال دچار شود، ترس بسیار شدیدی از یک شئ یا موقعیت خاصی را تجربه میکند. در واقع فوبیا با هراسهای معمولی متفاوت است زیرا اضطراب و پریشانی زیادی به وجود میآورد و ممکن است باعث اختلالاتی در زندگی فرد در خانه، محل کار یا مدرسه شود.
انواع فوبیا کدامند؟
از آنجاییکه تعداد اشیا و موقعیتهای مختلف و استرسزا در زندگی بیشمار هستند، فوبیاهای گوناگونی هم میتواند بهوجود بیایند. بر اساس کتاب راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی ایالات متحده (dsm۵)، فوبیاهای خاص در ۵ گروه اصلی قرار میگیرند:
- ترسهای مربوط به حیوانات (عنکبوت، سگ، حشرات)
- ترسهای مربوط به محیط طبیعی (ارتفاع، رعد و برق، تاریکی)
- ترسهای مربوط به خون، جراحت، آسیب یا مشکلات پزشکی (تزریق، شکستگی استخوان، افتادن)
- ترسهای مربوط به موقعیتهای خاص (پرواز، سوار آسانسور شدن، رانندگی)
- سایر موارد (خفگی، صدای بلند، غرق شدن)
به غیر از انواع رایج اختلال فوبی، انواع دیگری نیز وجود دارند که بهطرز باورنکردنی خاص هستند. حتی برخی بهحدی میرسد که تعداد افراد انگشتشماری را در یک زمان تحت تأثیر قرار میدهد:
- آلکتروفوبیا: ترس از مرغ
- اونوماتوفوبیا: ترس از نام یا کلمات خاص
- پوگونوفوبیا: ترس از ریش
- نفوفوبیا: ترس از ابر
- کریوفوبیا: ترس از یخ و سرما
- ترنس فوبیا: ترس از افراد با جنسیت نامطابق یا تراجنس
- ترایپوفوبیا: ترس از الگوهای نامنظم و شکلهای خوشهای اجسام که با سوراخ و حفرههای ریز همراه میشود. در واقع این هراس را به نام فوبیای سوراخ های ریز کنار هم نیز معرفی میکنند.
- کومپونوفوبیا: ترس از بافت دکمههای خاص یا فوبیا دکمه (یکی از عجیبترین انواع فوبیا به شمار میرود)
- فوبیا از بیهوشی
- فوبیای ازدواج
- فوبیا زایمان
- فوبیا آمپول
- فوبیا مرگ
نامگذاری انواع فوبیا معمولا با ترکیب یک پیشوند یونانی یا لاتین انجام میشود که فوبیا را با پسوند -phobia توصیف میکند. به عنوان مثال ترس از آب، ترکیبی از دو واژه هیدرو به معنای آب و فوبیا است. با توجه به دستهبندی کلی که گفته شد، به معرفی تعدادی از انواع فوبیا میپردازیم:
آگورافوبیا یا ترس از مکان های باز (Agoraphobia)
این ترس شدید مربوط به مکان یا موقعیتهایی میشود که فرد نمیتواند از آن فرار کند. افراد مبتلا معمولا واهمه دارند که در انبوه جمعیت قرار بگیرند یا در خارج از خانه به دام بیفتند. به همین دلیل از موقعیتهای اجتماعی اجتناب میکنند و در خانه میمانند.
بسیاری از افراد مبتلا به آگورافوبیا میترسند در مکانی که نمیتوان از آن فرار کرد، دچار حمله پنیک شوند. حتی افرادی که به مشکلات مزمن پزشکی و سلامتی دچار هستند، میترسند در مکانهای عمومی یا جایی که دسترسی به فوریتهای پزشکی وجود ندارد، قرار بگیرند
فوبیای اجتماعی (Social phobia)
اختلال فوبیای اجتماعی که به عنوان اختلال اضطراب اجتماعی نیز یاد میشود، نوعی نگرانی شدید در موقعیتهای اجتماعی است که ممکن است باعث انزوای فردی شود. فوبیای اجتماعی میتواند به اندازهای حاد و شدید باشد که سادهترین تعاملات اجتماعی مانند سفارش غذا در رستوران یا پاسخ تلفن به پنیک و وحشت ختم شود.
افراد مبتلا به سوشیال فوبیا برای اجتناب از موقعیتهای عمومی معمولا به تنهایی از خانه خارج میشوند و در مکانهای شلوغ حضور پیدا نمیکنند.
گلوسوفوبیا یا ترس از سخنرانی (Glossophobia)
این حالت به عنوان اضطراب در عملکرد یا ترس از صحبت در مقابل افراد شناخته میشود. افراد مبتلا به فوبیا از سخنرانی در جمع، حتی زمانیکه به این فکر میکنند در حضور گروهی از افراد قرار گرفتهاند، علائم جسمی شدیدی پیدا میکنند.
آکروفوبیا یا ترس از ارتفاع (Acrophobia)
افراد مبتلا به آکروفوبیا معمولا از کوه، پل یا طبقات بالای ساختمانها میترسند و از آنها پرهیز میکنند. با قرار گرفتن در این موقعیتها، علائمی از جمله سرگیجه، عرق کردن و احساس بیهوشی گریبانگیر فرد میشود.
کلاستروفوبیا یا ترس از محیط های بسته (Claustrophobia)
بیماری کلاستروفوبیا در حالات شدید و مزمن ممکن است فرد را از سوار شدن به خودرو یا آسانسور بازدارد و به عامل ناتوانکنندهای برای او تبدیل میشود. میتوان گفت فوبیای تراکم هم به محیطهای بسته و هم به محیطهای شلوغ ربط پیدا میکند.
آویاتوفوبیا یا ترس از پرواز (Aviophobia)
فوبیای پرواز زمانی رخ میدهد که فرد قرار باشد سوار هواپیما یا حتی وسایل دیگری مانند هلیکوپتر شود. معمولا تجربه اتفاقات بد برای خود او یا اطرافیان از علل بروز فوبیا به شمار میرود
دنتوفوبیا یا ترس از دندانپزشکی (Dentophobia)
این هراس به محیط مطب، دندانپزشک یا حتی اقدامات درمانی مربوط میشود و معمولا پس از تجربه ناخوشایند در مطب دندانپزشکی به وجود میآید. اگر این ترس مانع از دریافت مراقبت و درمانهای پزشکی دهان و دندان شود، برای سلامت بدن مضر خواهد بود.
هموفوبیا یا ترس از خون (Hemophobia)
این ترس بیش از حد با خون و جراحت در ارتباط است. فرد مبتلا ممکن است هنگام تماس با خون خود یا خون شخص دیگر بیهوش شود. این اتفاق میتواند زمان انجام آزمایش خون، واکسن زدن یا تزریق آمپول مشکل ایجاد کند.
زوفوبیا یا ترس از حیوانات (Zoophobia)
ترس از حیوانات به دستههای مختلفی تقسیم میشود که از میان آنها میتوان به آراکنوفوبیا یا ترس از عنکبوت (Arachnophobia)، سینوفوبیا یا ترس از سگ (Cynophobia) و اوفیدیوفوبیا یا ترس از مار (Ophidiophobia) اشاره کرد.
نیکتوفوبیا یا ترس از تاریکی (Nyctophobia)
بسیاری از افراد در دوران کودکی یک ترس ساده از شب و تاریکی را تجربه میکنند. اگر این هراس از دوره نوجوانی عبور کند، به نوعی مریضی فوبیا تبدیل میشود. در این حالت، کودکان و بزرگسالان مبتلا به نیکتوفوبیا ممکن است از تنها بودن در تاریکی ترس بیش از حد داشته باشند.
علائم فوبیا کدام است؟
شایعترین علائم فوبیا، حمله پانیک است که میتواند زندگی را مختل کند و باعث ناتوانی فرد شود. حملات پنیک ممکن است به اندازهای ناراحتکننده باشد که فرد برای جلوگیری از آن در آینده، هرگز کاری که در زمان حمله پانیک به آن مشغول بوده است را تکرار نکند. سایر علائم فوبیا عبارت است از:
- افزایش ضربان یا تپش قلب
- تنگی نفس
- مشکل تکلم یا ناتوانی در صحبت کردن
- خشکی دهان
- ناراحتی معده و گوارش
- حالت تهوع
- فشار خون بالا
- لرزش بدن
- درد یا گرفتگی قفسه سینه
- احساس خفگی
- سرگیجه یا احساس سبکی سر
- تعریق زیاد
- احساس مرگ قریب الوقوع
دلایل به وجود آمدن فوبیا (علت فوبیا چیست؟)
عوامل ژنتیکی و محیطی مختلفی در ابتلا به فوبیا یا اختلال ترس بیشازحد نقش دارند. افرادی که یکی از بستگان نزدیکشان مبتلا به اختلال اضطرابی باشد یا اتفاقات ناراحتکننده مانند غرقشدگی و حضور در فضاهای محصور را تجربه کردند، در معرض خطر بیشتری برای ابتلا به فوبیا قرار میگیرند. سایر علل ابتلا به فوبیا عبارت است از:
- افرادی که تحت درمانهای پزشکی یا مشکلات سلامتی هستند
- افرادی که دچار آسیبها و ضربههای مغزی شدهاند
- مصرف مخدر
- قرار گرفتن در ارتفاعات زیاد
- تجربه گازگرفتگی توسط حیوانات و نیش حشرات
- ابتلا به سایر اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب
- سن و جنسیت