مهارت تشخیص فیک نیوز در دنیایی که هر روز ما را بمباران اطلاعاتی میکند، اهمیت فراوانی دارد. اخبار جعلی را چگونه شناسایی کنیم؟
خبر جعلی یا فیک نیوز مقولهی جدیدی نیست (این عبارت نخستینبار در قرن نوزدهم میلادی استفاده شد)؛ اما بهدلیل همهگیرشدن شبکههای اجتماعی، خبرهای غیرواقعی بسیار سریعتر از قبل پخش میشوند. تا پیش از اینکه شبکههای اجتماعی از راه برسند، مردم در اکثر مواقع خبرها را ازطریق منابع رسمی دنبال میکردند، منابعی که نویسندگان آنها موظف به رعایت یکسری پروتکلها به هنگام نوشتن مطلب بودند تا از صحت آنها مطمئن شوند.
اینترنت راههای بسیار متنوعتری برای تهیه، ارسال و مصرف محتوای خبری دردسترس مردم قرار داده است. اکثر کاربران امروزی ترجیح میدهند خبرها را از شبکههای اجتماعی دنبال کنند. سازوکار شبکههای اجتماعی باعث میشود پخششدن خبرهای جعلی بسیار ساده باشد. تشخیص معتبربودن مطالبی که در شبکههای اجتماعی میخوانید، کمک شایانی به جلوگیری از پخش فیک نیوز میکند.
فیک نیوز یا خبر جعلی چیست؟
فیک نیوز به اطلاعات غلط یا گمراهکنندهای اشاره میکند که بهعنوان مطالب دقیق به مخاطب نشان داده میشوند. در حالت کلی فیک نیوز دو دسته را شامل میشود. دستهی اول مطالبی هستند که نویسنده عمداً آنها را با اطلاعات گمراهکننده مینویسد. در این حالت فردی که مطلب را منتشر میکند، از جعلیبودن آن اطلاع دارد؛ اما همچنان برای انتشار آن اقدام میکند.
دستهی دوم فیک نیوز مقالاتی هستند که نشانههایی از واقعیت را در خود دارند؛ اما در حالت کلیتر پر از اطلاعات گمراهکنندهاند. یکی از دلایل انتشار چنین مطالبی ممکن است کمدقتی نویسنده و بررسی نکردن منابع مختلف هنگام نوشتن مقاله باشد. نویسنده همچنین شاید برای تأکید روی موضوعی بهخصوص، در یکسری از زمینهها بزرگنمایی کند.
وقتی کاربر مقاله را با خواندن جملاتی که از صحت آنها مطمئن است شروع میکند، بقیهی مقاله را نیز بهصورت ناخودآگاه معتبر میداند. بهتر است در شرایط حساس و برای آرامش خود و اطرافیان، اخبار مهم را از منابع معتبر دنبال کنید.
فیک نیوز چگونه پخش میشود؟
بهنوشتهی کسپرسکی، فیک نیوز و مطالب نادرست معمولاً از سوی وبسایتهایی منتشر میشوند که قصد دارند در زمانی سریع، بر سر زبانها بیفتند. براساس تحقیقات، شبکههای اجتماعی اهرمی قدرتمند برای پخش خبرهای جعلیاند.
در سالهای اخیر، شبکههای اجتماعی به بستری قدرتمند برای انتشار اخبار تبدیل شدهاند؛ اما متأسفانه خبرهای جعلی در این فضاها بسیار سریعتر از اخبار واقعی منتشر میشوند. دلیل اصلی این پدیده، جذابیت بیشتر محتوای جعلی برای کاربران است. تولیدکنندگان فیک نیوز با استفاده از تکنیکهایی مانند تحریک احساسات، جلب توجه، و طرح ادعاهای نگرانکننده، مخاطب را به اشتراکگذاری سریع محتوا ترغیب میکنند. این نوع اخبار اغلب احساساتی چون ترس، خشم یا نگرانی را در کاربران برمیانگیزند و بدون نیاز به راستیآزمایی، گسترده میشوند.
تولیدکنندگان فیک نیوز با تحریک احساسات و طرح ادعاهای نگرانکننده، مخاطب را به اشتراکگذاری سریع ترغیب میکنند
نقش الگوریتمهای شبکههای اجتماعی نیز در گسترش اخبار جعلی بسیار پررنگ است. این الگوریتمها بهجای تمرکز بر صحت و دقت محتوا، اطلاعات را براساس معیارهایی مانند تعداد لایک، اشتراکگذاری و تعامل کاربران نمایش میدهند. در گذشته، پلتفرمهایی مانند اینستاگرام تنها محتوای حسابهای دنبالشده را نمایش میدادند؛ اما امروزه کاربران با انبوهی از پستهایی مواجهند که صرفاً براساس الگوریتم انتخاب شدهاند. چنین رویکردی، باعث میشود محتوای هیجانی و جنجالی، حتی اگر نادرست باشد، بیشتر دیده و منتشر شود.
از سوی دیگر، مسئولیت حقوقی انتشار محتوا در شبکههای اجتماعی برعهدهی این پلتفرمها نیست؛ چرا که آنها صرفاً نقش بستر انتشار را ایفا میکنند، نه ناشر رسمی محتوا. همین مسئله موجب شده است ابزارهایی مانند رباتهای خودکار (باتها) و ترولهای اینترنتی نقش پررنگتری در انتشار فیک نیوز ایفا کنند.
ترولها با هدف تأثیرگذاری بر افکار عمومی، اطلاعات گمراهکننده منتشر میکنند
باتها میتوانند با افزایش فالوئر، لایک و کامنت یک حساب خاص، به آن اعتبار جعلی ببخشند. در همین حال، ترولها که گاه بهصورت سازمانیافته عمل میکنند، با هدف تأثیرگذاری بر افکار عمومی و حتی مداخله در تصمیمات سیاسی، اطلاعات گمراهکننده منتشر میکنند.
پیشرفت فناوری نیز شرایط را پیچیدهتر کرده است؛ بهویژه با ظهور ابزارهایی مانند دیپفیک و هوش مصنوعی که امکان ساخت محتوای ویدیویی و صوتی جعلی اما کاملاً باورپذیر را فراهم کردهاند.
اخبار جعلی مربوط به جنگ
در زمان درگیری و جنگ میان دو کشور، اخبار جعلی بهسرعت گسترش مییابند و نقش مهمی در شکلدهی افکار عمومی ایفا میکنند. این نوع اخبار اغلب با هدف تضعیف روحیهی مردم، تحریک احساسات ملیگرایانه یا تحریف واقعیتها برای توجیه اقدامات نظامی منتشر میشوند. در این شرایط شبکههای اجتماعی، کانالهای تلگرام و رسانههای غیررسمی بستری مناسب برای انتشار اطلاعات نادرست فراهم میکنند، زیرا سرعت انتشار در آنها از دقت و صحت خبر پیشی میگیرد.
شبکههای اجتماعی بستری مناسب برای انتشار اطلاعات نادرست هستند، زیرا سرعت انتشار در آنها از دقت و صحت خبر پیشی میگیرد
اخبار جعلی همچنین میتوانند موجب سردرگمی و تفرقه در میان شهروندان و حتی تصمیمگیرندگان سیاسی شوند. در برخی موارد، انتشار عمدی اطلاعات نادرست از سوی طرفهای درگیر بهعنوان بخشی از جنگ روانی یا تبلیغات رسانهای استفاده میشود. به همین دلیل اهمیت رسانههای مستقل و بررسی صحت اخبار توسط منابع معتبر در زمان جنگ دوچندان میشود تا از تأثیرات منفی این اطلاعات بر افکار عمومی و امنیت ملی جلوگیری شود.