کتاب معجزه شکرگزاری با موضوع انگیزشی و خودیاری نوشتهی راندا برن، نویسندهی کتاب معروف راز است. برن در این کتاب برنامهای ۲۸ روزه طراحی کرده تا با تمرکز بر شکرگزاری و قدردانی، نگاه به زندگی و وضعیت آن تغییر کند. تمرکز او بر تأثیر قدردانی در ارتقای فرکانس ذهن است که طبق مدعای خودش باعث جذب اتفاقات بهتر میشود.
وضوع کتاب معجزه شکرگزاری، قدرت شکرگزاری بهعنوان ابزاری برای تغییر نگرش، زندگی و جذب موفقیت است. کتاب با جملهای از انجیل متی آغاز شده است که میگوید: «هرکس اراده کرده تا بیشتر دریافت کند به حد کفایت دریافت داشته است. هرکس که اینگونه نخواسته است، داشتههایش از او بازگرفته خواهد شد.» برن در گرهگشایی از این متن میگوید آنچه داشتهها را افزون میکند یا از کف میدهد، شکرگزاری است. تمرکز اصلی او روی قانون جذب و استفاده از احساس قدردانی برای خلق واقعیتهای دلخواه است. پیام کتاب این است که شکرگزاری باید از حالتی آیینی به حالتی از بودن تغییر کند و وقتی خواننده یاد گرفت در تمام شرایط حتی بحران، قدردان باشد دریچههای نعمت به رویش باز میشود و کوچکترین خواستهها و بزرگترین آرزوهایش به حقیقت میپیوندد.
تمرینهای کتاب معجزه شکرگزاری
معجزه شکرگزاری ۲۸روزه است و برای هر روزش یک تمرین دارد. در ابتدای هر مبحث و پیش از شروع تمرین توضیحی دربارهی موضوع آمده است. تمرینها دربارهی برشمردن مواهب، تمرکز بر حوزههای خاص مثل پول، روابط و سلامتی و در نهایت، عمیقتر کردن عادت به شکرگزاری هستند. ترجیعبند همهی این تمرینها سه کلمهی پشت سر هم است: «سپاسگزارم، سپاسگزارم، سپاسگزارم». تمرینها ۲۸ روز پیاپی باید اجرا شوند و طبق ادعای برن بعد از این مدت جهان با شما دست دوستی خواهد داد و معجزهها یکی پس از دیگری ظاهر میشوند.
تمرین اول کتاب دربارهی برشمردن مواهب زندگی است. خواننده باید فهرستی از ده موهبت بنویسد و اینکه چرا برای آنها شکرگزار است. در پایان هرکدام سه بار باید بنویسد سپاسگزارم. این در ۲۷ روز آینده، گام نخست هر تمرین است تا در پایان به ۲۸۰ موهبت برسد. تمرینهای دیگر دربارهی موضوعات مختلف است. برای مثال، در تمرین شمارهی نُه باید هر قبض پرداختنشدهای که دارید بردارید و روی آن بنویسید سپاسگزارم، صرفنظر از اینکه پولش را داشته باشید یا نه. در تمرین شمارهی ده باید از ده نفر تشکر ذهنی یا مستقیم کنید به خاطر خدمتی که ارائه دادهاند یا کمکهایی که به شما کردهاند.
نقد و بررسی کتاب معجزه شکرگزاری
کتاب معجزه شکرگزاری پشتوانهی علمی ندارد. خود راندا برن در توضیح قانون جذب و تأثیر شکرگزاری در تسریع آن میگوید شما نمیدانید این قانون چه است و چطور عمل میکند؛ مثل یک راز. بنابراین کتاب معجزه نوعی آموزه در حیطهی مناسک معنوی است.
تاثیرات مثبت کتاب معجزه شکرگزاری
تمرکز روی چیزهایی که داریم میتواند حال روانی را بهتر کند و از سنگینی افکار منفی بکاهد. فهرستکردن موهبتها و داراییهایمان و یادآوری آنها به خود مثبت و مفید است و باعث میشود کمتر در دام منفیگرایی بیفتیم. تلاش برای آغازکردن بانشاط روز بهتر از شروع آن با کجخلقی است. تمرکز بر اتفاقهای خوب روز، در پایان شب، باعث میشود خواب راحتی داشته باشیم. قدرشناسی از روابط صمیمانه و کسانی که در زندگی ما اثری شگرف داشتهاند مثبتترین بخش کتاب است. قدردانی از وضعیت سلامتی نیز چنین تأثیری دارد. وقتی مسئلهی سلامتی جسم هر لحظه پیش رویمان باشد برای حفظ آن میکوشیم و شیوهای برای زیستن انتخاب میکنیم که آن را کمتر به خطر اندازد.
مثبتگرایی و اثرات آن پشتوانهی علمی دارد؛ اما این تأثیرات در بستر واقعیتهای قابل اندازهگیری و همراه با درمان و مداخلات ارائه میشوند. تمرینهای شکرگزاری و مثبتاندیشی کتاب معجزه ممکن است به مخاطب خاص خود در بهبود «موقت» خلق کمک کند اما تاثیر کتاب معجزه شکرگزاری بدون تغییرات عملی و بلندمدت دوامی ندارد و فرد به وضعیت قبل بازمیگردد.
تاثیرات منفی کتاب معجزه شکرگزاری
ماهیت کتاب شبهعلمی در معنی دقیق کلمه است. موضوعاتی چون قانون جذب و فرکانس پشتوانهی علمی ندارند. کتاب بهشدت تعمیمگراست و به خواننده القا میکند شکرگزاری و قدردانی بهتنهایی میتواند مشکلاتی مثل بیماری یا مشکلی حادتر از آن را حل کند. نشستن و با احساس قدردانی انتظار تحقق رؤیاها را کشیدن تنها برای ذهن کودکانه و رشدنیافته باورپذیر است. هیچ چیزی در جهان انسانی، بدون اقدام تغییر نخواهد کرد. برای مثال، برن در شکرگزاری از سلامتی تا جایی به افراط میرود که ادعا میکند در صورت قدردانی از سلامتی دردهای کوچک، خالها و لکههای پوستی ناپدید میشوند، شنوایی و بینایی بهتر میشود و سلامت قلب بازمیگردد. البته به تجربه ثابت شده است که مثبتاندیشی و روحیهی خوب در بیماری و بهبود اثربخش است اما برن در توصیهای خطرناک و غیرمسئولانه شکرگزاری را سریعترین راهی میداند که میتوان به کمکش سلامتی کامل را به دست آورد کافی است بیمار خود را در وضعیت ایدئال بهبودی تجسم کند. در معجزه فرقی نمیکند موقعیت شما چگونه باشد. اندیشیدن به چیزی جز آنچه دارید ننگ و باعث فقر است. پشتکار، تلاش، عمل، برنامهریزی، موانع زندگی هیچ اهمیتی ندارند. حتی برای کاهش وزن هم کافی است وزن ایدئال را تصور و آن را برای کائنات بفرستید.
شاید عدهای آن را یک دفترچهی تمرین بیخطر بدانند که مثبتاندیشی آن میتواند به کار بیاید اما باید بدانند با ۲۸ روز تمرین قرار نیست هیچ معجزهای در سلامت، رابطه، پول، شغل، موفقیت و رسیدن به همهی آرزوها رخ دهد و نتیجه، احتمالاً ناامید شدن آنهاست. غرق شدن در چرخهی چنین آموزههایی قوای ادراکی انسان و قدرت مواجههاش با واقعیتهای زندگی را از او میگیرد و او را به موجودی سرگردان و بیعمل تبدیل میکند.
آنچه راندا برن میگوید، این است: خوانندگان من، مشکل شما بیپولی، قبضهای پرداختنشده، شکست خوردن… نیست؛ مشکل فقط این است که به اندازهی کافی نگفتهاید متشکرم. در جهان کیهانی این کتاب هرچه بیشتر تشکر کنید بیشتر بهرهتان میشود. این کتاب به خواننده یاد میدهد بیشتر از همه از بحرانها تشکر کند. نویسنده گمان میکند همهی مشکلات با حال خوب حل میشود. او هیچ علاقهای به علم و آمار ندارد. همهچیز مربوط به فرکانس مثبت است. برن تضمین میکند بعد از ۲۸ روز درهای نعمت باز میشود اما اگر نشد تقصیر خودتان است که خوب تشکر نکردید و باید آن را ادامه دهید تا بالاخره بشود. واقعیت تلخ این است که شکرگزاری و قدردانی اگرچه در هر رابطهای، امر نیکی است اما قرار نیست معجزه کند. مواجهه با بحران با اتکا به شکرگزاری مانند این است که زیر سقفی بمانید که با یک پلاستیک سوراخ پوشانده شده است و توقع داشته باشید از آن بارانی چکه نکند و شما خیس نشوید.
معنویت نوظهور
انسانها از قدیمترین روزگار برای داشتههای خود یا آنچه میخواستند به دست آورند یا ترس ازدستدادن داشتند یا در امان ماندن از گزند خطرات شکرگزاری میکردند. این امر باعث ظهور آداب و رسومی دقیق در شکرگزاری، قربانی و جشنهای مذهبی شد و مراسم عبادی به بخش مهم و پررمزوراز فرهنگهای کهن درآمد. برن با استفاده از این پیشینه در ابتدای هر فصل جملهای از انجیل، قرآن، کشیشان و نویسندگان دیگر آورده است تا تأکید کند بحث او قدمتی بیش از دو هزار سال دارد. برن با زبانی ساده و غیرمذهبی مفاهیمی چون «کائنات»، «انرژی جهانی» و «منبع» را جایگزین خدا کرده است بدون آنکه وارد آموزههای دینی خاص شود. این باعث میشود کتاب برای طیف وسیعی از معتقدان پذیرفتنی باشد؛ یعنی هم باورمندان مذهبی و هم پیروان جنبشهای نوظهور معنوی که در جستوجوی معنویت شخصی و خودشفایی فراتر از دینهای رسمی هستند. اساس کار برن در کتاب معجزه، قانون جذب است. او بدون توضیح یا تلاش برای اثبات، قانون جذب را مانند قانون جاذبه امری کیهانی میداند. در این جهانبینی یک نوع معنویت بازاری نوظهور جایگزین علم و روانشناسی شده و همهچیز با چند واژهی انرژی، فرکانس، ارتعاش و شکرگزاری توضیح داده شده است.
روانشناسی و مثبتاندیشی زرد
آموزههای راندا برن در تقابل مستقیم با روانشناسی دادهمحور و علم هستند؛ مثلاً در نگاه برن ماهیت هر مشکلی نتیجهی فرکانس منفی و افکار فرد است، در روانشناسی ماهیت مشکل به ترکیبی از عوامل درونی مانند ذهن و باور و عوامل بیرونی مانند وضعیت اجتماعی، اقتصادی، ژنتیک و محیط برمیگردد. در کتاب معجزه شکرگزاری علت فقر افکار منفی است، در علم عوامل ساختاری، مهارتها و منابع فردی دخیلاند. در معجزه شکرگزاری، علت بیماری ارتعاش منفی است در علم بیولوژی، ژنتیک و سبک زندگی. راهحل مشکلات در معجزه شکرگزاری، تغییر افکار و احساسات به سمت مثبت است، در روانشناسی تغییر نگرش، اقدام عملی و استفاده از حمایت دیگران با هم توصیه میشود. در معجزه، شکرگزاری ابزاری است برای بالابردن فرکانس و جذب حداکثری امور دلخواه، در روانشناسی شواهد علمی نشان میدهد شکرگزاری و قدردانی میتواند در بهبود خلق، تقویت تابآوری و کاهش استرس اثرگذار باشد. در معجزه شکرگزاری، کنترل زندگی تماماً به دست انسان است، در روانشناسی انسان بر امور کنترل نسبی دارد. در معجزه شکرگزاری، مسئولیت مطلق حوادث بر عهدهی فرد است، روانشناسی مسئولیت فردی را کنار عوامل خارج از کنترل میگذارد. در معجزه شکرگزاری، روش تغییر از طریق تصویرسازی و تمرکز بر خواستهها است، در روانشناسی بر تغییر شناختی و رفتاری، مهارتآموزی، برنامهریزی و اقدام تأکید میشود. در معجزه شکرگزاری، دیگران و به طور کلی جامعه کنار گذاشته میشوند و تنها فرد هست و کائنات، در علم تعاملی پیچیده میان فرد، جامعه و ساختارها وجود دارد.
فقدان پشتوانهی علمی و تعمیمگرایی غلط
راندا برن در جایجای کتاب از پژوهشهایی گفته که تأیید کردهاند مثلاً بیماری قلبی با شکرگزاری درمان میشود اما شواهدی از آن پژوهشها ارائه نکرده است. درواقع تمام کتاب ارجاعی جز گفتههای خود برن ندارد. او در متن بارها به فیزیک کوانتوم ارجاع داده است. مثلاً در بحث قدرشناسی دربارهی خوراکی که میخوریم میگوید در گذشته مردم با شکرگزاری آن را تقدیس میکردند و زندگیشان به خلوص میرسید. حالا «اگر به نظریهها و دستاوردهای فیزیک کوانتومی بنگریم به درستی ادعای آنها پی خواهیم برد. تأثیر بیننده در فیزیک کوانتومی دلالت بر این دارد که بیننده هرچه را ببیند باعث تغییر آن میشود.» این نقلقولها گزینشی و خارج از زمینهی اصلی آن علم آورده شدهاند و به حوزهی «معنویت نوظهور» تعلق دارند. فیزیک کوانتوم شاخهای از علم فیزیک است که رفتار ذرات بسیار ریز مثل الکترونها را بررسی میکند. این نظریه شامل مفاهیمی چون احتمال و درهمتنیدگی است که پشتوانهاش ریاضیات و آزمایشهای دقیق هستند. فیزیک کوانتوم توصیف میکند که جهان در کوچکترین مقیاسها چطور عمل میکند اما این به معنای کنترل ذهنی و قانون جذب نیست.
تشویق بیعملی و سرزنش قربانی
در جهانبینی برن قانون جذب حقیقت مطلق جهان است و احساس و افکار فرد واقعیت بیرون را شکل میدهد. پس اگر فقیر یا مریض هستید مشکل از فرکانس فکری شماست نه ساختار اجتماعی و نه سایر عوامل. در این جهان مسئولیت مطلق هر چیز بر عهدهی فرد است. فجیعترین وقایع برای فرد اتفاق میافتد چون خودش آن را جذب کرده است و از این رو انسانی که شاید قربانی باشد سرزنش میشود. کتاب شکرگزاری مخاطبش را از اقدام عملی بینیاز میکند؛ زیرا تمرکزش بر تغییر احساس و ذهن به شکل غیرواقعی است. پیام ضمنی و بسیار مهم کتاب این است که شما لازم نیست با نظام اجتماعی، سیاسی، تبعیض و بسیاری مشکلات واقعی دیگر درگیر شوید، فقط باید درونتان را در جهت هرآنچه هست اصلاح کنید.
چرخهی تکراری سلسله کتابهای انگیزشی و خودیاری
راندا برن در کتاب راز مفصل به موضوع قانون جذب پرداخته؛ اما باز در کتاب معجزه همان قانون را این بار با فیلتر قدردانی و شکرگزاری مطرح کرده است که درواقع میگوید اگر از طریق قانون جذب در کتاب «راز» نتوانستید به خواستههایتان برسید به دلیل رعایت کردن قانون شکرگزاری است که محتوایش حالا آماده شده و باید آن را پی بگیرید. کتاب برن همچون دیگر کتابهای انگیزشی و کتابهای شکرگزاری نسخهای برای همه است. در این نسخه تفاوتهای فردی، اجتماعی و فرهنگی اهمیتی ندارند. همچون دیگر کتابهای انگیزشی ترویج میکند که خشم و اندوه باید مهار شوند. درحالیکه کنار گذاشتن این بخش از احساسات انسانی و طبیعی نتیجهای خطرناک دارد؛ زیرا انکار احساسات منفی باعث فشار روانی و فرسودگی میشود. چرخهی کتابهای انگیزشی برن مانند روانگردان اعتیادآور است و فرد هر بار با یک انگیزهی جدید جلوتر میرود. این معنویت بازاری که با راز شروع شد و در شکرگزاری تکرار شد، میتواند در نسخههای پلاس همیشه مخاطبش را به مصرف بیشتر سوق دهد.